Mindfulness – współczesny, świecki ruch terapeutyczno-rozwojowy, oparty na zaadaptowanych i zredefiniowanych technikach medytacji buddyjskiej (głównie z tradycji theravada i zen).
Fundamentem ruchu jest program MBSR (Mindfulness-Based Stress Reduction), stworzony w 1979 roku przez Jona Kabat-Zinna w Klinice Redukcji Stresu przy Uniwersytecie Massachusetts.
Definicja (różnica sati a mindfulness)
Kluczowym elementem analizy krytycznej jest zauważenie przesunięcia znaczeniowego między terminem tradycyjnym a modernistycznym:
| Cecha | Tradycyjne sati | Świeckie mindfulness |
|---|---|---|
| Definicja | Pamiętanie o dharmie, „strzeżenie wrót zmysłów”. | „Szczególny rodzaj uwagi: celowej, w chwili obecnej i nieoceniającej” (Kabat-Zinn). |
| Etyka | Nierozerwalnie związane z etyką (sīla). Istnieje „właściwa” i „niewłaściwa” uważność. | Etycznie neutralne. Nacisk na akceptację i brak osądu. |
| Cel | Wyzwolenie z samsary (nirwana). | Redukcja stresu, dobrostan, zdrowie, wydajność. |
| Kontekst | Soteriologiczny (zbawczy). | Kliniczny / terapeutyczny. |
Geneza i rozwój
Mindfulness jest produktem demitologizacji buddyzmu. Kabat-Zinn celowo usunął z nauczania słownictwo religijne (dharma, oświecenie, karma), aby uczynić medytację dostępną w amerykańskich szpitalach. Strategię tę określił mianem „zręcznych środków” (upāya), które pozwalają przemycić esencję dharmy do głównego nurtu kultury bez religijnego oporu.
Krytyka
Choć ruch przyniósł ulgę milionom ludzi, stał się przedmiotem krytyki ze strony badaczy (zob. McMindfulness):
- De-kontekstualizacja: Technika wyrwana z systemu etycznego może być używana do celów szkodliwych (np. w wojsku lub korporacjach do pacyfikacji pracowników).
- Medykalizacja: Problemy egzystencjalne są redukowane do „stresu”, co odciąga uwagę od społecznych przyczyn cierpienia.
- Brak bezpieczeństwa: Promowanie medytacji jako techniki „zawsze bezpiecznej” prowadzi do braku przygotowania na wystąpienie trudnych doświadczeń medytacyjnych, takich jak lęk, depersonalizacja czy psychoza.
Zobacz też: Uważność, McMindfulness, Jon Kabat-Zinn, Demitologizacja, Modernizm buddyjski, Trudne doświadczenia medytacyjne