Ruch Vipassana – współczesny, modernistyczny nurt buddyzmu, który wyłonił się w Birmie na przełomie XIX i XX wieku, a następnie zyskał globalną popularność na Zachodzie.
Jest to jeden z najważniejszych przykładów modernizmu buddyjskiego, który zrewolucjonizował praktykę Dharmy, czyniąc medytację wglądu (vipassana) dostępną dla masowych rzesz świeckich praktykujących.
Geneza i kluczowe postacie
- Ledi Sayadaw (1846–1923): birmański mnich-uczony, który w odpowiedzi na brytyjski kolonializm zaczął nauczać medytacji świeckich, aby „uratować Dharmę”. Uważał, że studiowanie tekstów nie wystarczy w czasach upadku.
- Mahasi Sayadaw (1904–1982): twórca tzw. „nowej metody birmańskiej”, która uprościła technikę medytacyjną do uważności na oddech i doznania, minimalizując potrzebę głębokich stanów koncentracji (dżhana).
- S.N. Goenka (1924–2013): świecki nauczyciel, który zseksularyzował vipassanę, promując ją jako „uniwersalną technologię umysłu” pozbawioną religijnych etykiet.
Znaczenie dla Zachodu
Ruch Vipassana stał się fundamentem dla:
- Insight Meditation Society (IMS): kluczowej instytucji w USA (Jack Kornfield, Sharon Salzberg).
- Mindfulness: Jon Kabat-Zinn oparł swoją metodę MBSR bezpośrednio na technikach wyniesionych z Ruchu Vipassana, usuwając z nich kontekst soteriologiczny.
Krytyka badawcza
Badacze tacy jak Erik Braun (w The Birth of Insight) wykazują, że masowa medytacja świecka nie jest „powrotem do czasów Buddy”, lecz nowoczesną innowacją, która powstała w specyficznych warunkach politycznych i technologicznych (druk, kolonializm).
Zobacz też: Modernizm buddyjski, theravada, Wynaleziona tradycja