Wczesny buddyzm – termin używany w buddologii na określenie najstarszego okresu w historii buddyzmu, trwającego od wystąpienia Buddy do pierwszych rozłamów w Sanghadze (ok. 100–150 lat po parinirwanie).
W ujęciu krytycznym „wczesny buddyzm” nie jest tożsamy z obecną tradycją theravada, lecz jest naukową rekonstrukcją dokonywaną na podstawie porównawczej analizy tekstów (Palijski Tipitaka, chińskie agamy, fragmenty w sanskrycie i gandhari).
Kluczowe cechy (perspektywa badawcza)
- Brak abhidharmy: wczesny buddyzm nie znał jeszcze rozbudowanych systemów scholastycznych (abhidharma), które powstały później w różnych szkołach.
- Oralność: nauki były przekazywane ustnie przez wyspecjalizowane grupy mnichów (bhanaka), co wpływało na ich mnemotechniczną i powtarzalną strukturę.
- Brak kultu wizerunków: na tym etapie nie istniały jeszcze posągi Buddy; dominowała symbolika anikoniczna (koło dharmy, ślady stóp).
Wykorzystanie w modernizmie
Pojęcie „wczesnego buddyzmu” jest często nadużywane przez współczesnych reformatorów (np. Stephen Batchelor), którzy pod hasłem „powrotu do autentycznych nauk” dokonują radykalnej demitologizacji i psychologizacji buddyzmu, odrzucając wszystko, co uznają za „późniejsze naleciałości” (np. odrodzenie, karmę jako prawo kosmiczne).
Zobacz też: Krytyka źródeł, The Authenticity of the Early Buddhist Texts, Theravada