Odwrócony orientalizm – termin z zakresu studiów postkolonialnych, opisujący zjawisko, w którym przedstawiciele kultur Wschodu (Azji) internalizują zachodnie stereotypy na swój temat (stworzone przez orientalizm), ale odwracają ich wartościowanie.
Zamiast walczyć z etykietą „innego”, Azjaci przyjmują ją, twierdząc, że ich odmienność od Zachodu jest dowodem ich wyższości moralnej lub duchowej.
Mechanizm działania
Klasyczny orientalizm (zdefiniowany przez Edwarda Saida) opiera się na binarnej opozycji, w której Zachód jest „podmiotem” (racjonalnym, męskim, postępowym), a Wschód „przedmiotem” (irracjonalnym, kobiecym, statycznym).
W odwróconym orientalizmie struktura binarna zostaje zachowana, ale zmieniają się znaki wartości:
| Cecha | Orientalizm klasyczny (Zachód o Wschodzie) | Odwrócony orientalizm (Wschód o sobie) |
|---|---|---|
| Rozum | Wschód jest irracjonalny i zacofany. | Zachód jest chłodny i bezduszny; Wschód jest intuicyjny i mądry. |
| Materia | Wschód jest biedny i technologicznie słaby. | Zachód jest materialistyczny i chciwy; Wschód jest duchowy. |
| Jednostka | Ludzie Wschodu to bezwolna masa. | Zachód to egoistyczny indywidualizm; Wschód to harmonia i wspólnota. |
Przykłady w buddyzmie
Zjawisko to jest kluczowe dla zrozumienia ewolucji modernizmu buddyjskiego w XX wieku.
D.T. Suzuki i zen
Daisetz Teitaro Suzuki jest sztandarowym przykładem auto-orientalisty. Promując zen na Zachodzie, Suzuki zgodził się z zachodnią tezą, że „zen jest nielogiczny”. Jednak zamiast uznać to za wadę, uznał to za najwyższą zaletę – zen przekracza ograniczoną, dualistyczną logikę Zachodu, oferując „czyste doświadczenie”. Służyło to budowaniu japońskiego nacjonalizmu (Nihonjinron), sugerując, że tylko Japończycy są w stanie w pełni pojąć tak subtelną prawdę, niedostępną dla „logicznych” umysłów z Zachodu.
Mit Tybetu
Współczesny obraz Tybetańczyków jako narodu „z natury” pacyfistycznego, uduchowionego i ekologicznego (zob. Shangri-La) jest często podtrzymywany przez samych Tybetańczyków na uchodźstwie. Jest to strategia polityczna – prezentowanie się jako antyteza chińskiego i zachodniego materializmu pozwala zdobywać wsparcie międzynarodowe.
Krytyka (Bernard Faure)
Badacze tacy jak Bernard Faure (zob. chan Insights and Oversights) czy Robert Sharf krytykują odwrócony orientalizm za:
- Esencjalizm: Utrwala fałszywy obraz „Wschodu” jako monolitu, ignorując różnorodność i konflikty wewnątrz Azji.
- Pułapkę tożsamości: Zamyka Azjatów in „złotej klatce” duchowości. Oczekuje się od nich bycia mistrzami mądrości, odmawiając im kompetencji in dziedzinach polityki, ekonomii czy nauki ścisłej.
- Wspieranie nacjonalizmu: Często służy do uzasadniania ksenofobii i szowinizmu (np. japoński zen na wojnie), pod płaszczykiem „ochrony unikalnej kultury duchowej”).
Zobacz też: Orientalizm, Daisetz Teitaro Suzuki, Modernizm buddyjski, Shangri-La, Bernard Faure