Rozróżnienie na perspektywę Etic i Emic to fundamentalne narzędzie metodologiczne w antropologii kulturowej, religioznawstwie i socjologii. Pojęcia te zostały wprowadzone w 1954 roku przez lingwistę Kennetha Pike’a (przez analogię do phonetics – fonetyki i phonemics – fonologii).
W kontekście studiów nad buddyzmem (i struktury tej bazy wiedzy) rozróżnienie to jest kluczowe dla oddzielenia analizy naukowej od doktryny religijnej.
Perspektywa Emic (Wewnętrzna)
Emic (od phonemic) to opis rzeczywistości z punktu widzenia uczestnika danej kultury lub wyznawcy religii. Używa kategorii, definicji i logiki wewnętrznej dla badanego systemu.
- Cel: Zrozumienie, jak wierni postrzegają świat, co jest dla nich znaczące i „prawdziwe”.
- Charakter: Subiektywny, kulturowo specyficzny, zaangażowany.
- Pytanie badawcze: „Co mnich myśli, że robi, gdy medytuje?”
Przykłady w buddyzmie (Emic)
- Twierdzenie: „Sutra Lotosu została wygłoszona przez Buddę na Górze Sępa”.
- Wyjaśnienie choroby jako skutku „złej karmy” z poprzedniego wcielenia.
- Opis medytacji jako metody na „zatrzymanie koła samsary”.
- Terminy w tej bazie: Śūnyatā, Bodhisattva, Satori.
Perspektywa Etic (Zewnętrzna)
Etic (od phonetic) to opis rzeczywistości z punktu widzenia zewnętrznego obserwatora (badacza). Używa uniwersalnych kategorii naukowych, które mogą być obce lub niezrozumiałe dla badanych (wyznawców).
- Cel: Obiektywna analiza, porównanie międzykulturowe, znalezienie ukrytych struktur i mechanizmów (historycznych, socjologicznych).
- Charakter: Analityczny, teoretyczny, dystansujący.
- Pytanie badawcze: „Jakie zmiany w aktywności mózgu zachodzą podczas medytacji?” lub „Jakie czynniki społeczno-ekonomiczne wpłynęły na popularność medytacji na Zachodzie?”
Przykłady w buddyzmie (Etic)
- Analiza filologiczna wykazująca, że Sutra Lotosu powstała 400 lat po śmierci Buddy.
- Opis buddyzmu jako „systemu legitymizacji władzy” w dawnej Japonii.
- Użycie terminu „Protestancki buddyzm” do opisania reform w XIX wieku.
- Pojęcia w tej bazie: Modernizm buddyjski, Demitologizacja, Orientalizm.
Problem “Insider/Outsider”
Napięcie między tymi perspektywami jest osią nowoczesnej buddologii.
- Ryzyko czystego Emic: Badacz staje się teologiem/apologetą. Przyjmuje bezkrytycznie mity za fakty historyczne (np. wierzy w magiczne moce joginów).
- Ryzyko czystego Etic: Badacz staje się redukcjonistą. Ignoruje głębię doświadczenia religijnego, sprowadzając wszystko do polityki, biologii lub ekonomii, przez co nie rozumie, dlaczego ludzie w ogóle praktykują.
Rozwiązanie w tej bazie wiedzy
Ta baza wiedzy stosuje metodę krytyczną. Szanujemy definicje Emic (dlatego są w katalogach Terminologia i Tradycje), ale analizujemy je przy użyciu narzędzi Etic (katalog Pojęcia).
Przykład integracji (Hasło: Upāya):
- Perspektywa Emic (Wewnętrzna): Upāya (zręczne środki) to wyraz nieskończonej mądrości i współczucia Buddy, który elastycznie dostosowuje formę nauk do możliwości słuchaczy, by skutecznie prowadzić ich ku wyzwoleniu. To, co wydaje się sprzecznością, jest w istocie pedagogiczną metodą.
- Perspektywa Etic (Zewnętrzna): Upāya to strategia hermeneutyczna i retoryczna, która umożliwiła twórcom Mahajany włączenie nowych, późniejszych tekstów do kanonu. Pozwoliła ona argumentować, że wcześniejsze nauki nie były “błędne”, lecz jedynie “prowizoryczne” i “niepełne”, co usankcjonowało doktrynalną innowację.