Termin ukuty przez Gananatha Obeyesekere na określenie formy buddyzmu, która powstała na Sri Lance (Theravada) w XIX wieku jako reakcja na brytyjski kolonializm i działalność misjonarzy chrześcijańskich.
Choć jest to ruch antychrześcijański, paradoksalnie przejął on wiele struktur i wartości od protestantyzmu, co stało się fundamentem dla globalnego modernizmu buddyjskiego.
Cechy charakterystyczne
- Tekstocentryzm: uznanie, że “prawdziwa” Dharma znajduje się tylko w tekstach (kanonie), a żywe tradycje i rytuały to “późniejsze zniekształcenia”.
- Indywidualizm: nacisk na osobistą lekturę tekstów i indywidualną medytację, z pominięciem pośrednictwa mnichów.
- Deinstytucjonalizacja: marginalizacja roli klasztoru i hierarchii na rzecz zaangażowanych świeckich.
- Etyka pracy i purytanizm: nacisk na dyscyplinę, racjonalizm i odrzucenie ludowej magii.
Znaczenie historyczne
Głównym przedstawicielem tego nurtu był Anagārika Dharmapāla, który z powodzeniem promował ten model na Zachodzie. Kluczową rolę odegrało również Pali Text Society, które poprzez tłumaczenia i edycje kanonu pali utrwaliło przekonanie o prymacie tekstu nad żywą tradycją.
W ramach tego nurtu nastąpiła reinterpretacja kluczowych tekstów:
- Kalama Sutta stała się „kartą wolnej myśli”, rzekomo zachęcającą do sceptycyzmu (wbrew jej oryginalnemu kontekstowi).
- W Japonii podobne procesy (choć w kontekście Mahayany) sprawiły, że teksty takie jak Sutra Lotosu zyskały nowe, nacjonalistyczne lub modernistyczne interpretacje.
Ruch ten pozwolił buddyzmowi przetrwać kolonializm, ale jednocześnie trwale go przekształcił, upodabniając do zachodnich definicji “religii”.