Wgląd – dosłownie „widzenie rzeczy takimi, jakimi są”. W tradycyjnej teologii buddyjskiej jest to jedna z dwóch jakości umysłu (obok samatha – spokoju), niezbędna do osiągnięcia wyzwolenia.
Współcześnie termin ten jest niemal wyłącznie kojarzony z konkretną techniką medytacyjną („Medytacja Vipassana”), spopularyzowaną w XX wieku.
Perspektywa tradycyjna
W kanonie pali (theravada) vipassanā nie jest zazwyczaj opisywana jako oddzielna technika, którą się „robi”, lecz jako rezultat praktyki.
- Mnisi najpierw rozwijali głębokie stany skupienia (jhāna), a następnie używali tego skupionego umysłu do analizy rzeczywistości (nietrwałości, cierpienia, braku ja).
- Praktyka ta była zarezerwowana dla wąskiej elity mnichów leśnych.
Nowoczesny wynalazek: „Suchy wgląd”
Jak wykazuje badacz Erik Braun w książce The Birth of Insight, to, co dziś znamy jako „medytację Vipassana”, jest wynalazkiem z przełomu XIX i XX wieku (Birma).
- Reformatorzy tacy jak Ledi Sayadaw stworzyli metodę „suchego wglądu” (sukkha-vipassana), która pomijała trudne i czasochłonne etapy jhāna.
- Cel polityczny: Uproszczenie metody miało na celu masowe nauczenie medytacji osób świeckich, aby „wzmocnić” buddyzm w obliczu zagrożenia ze strony chrześcijańskich misjonarzy i brytyjskiego kolonializmu.
Ruch vipassany na Zachodzie
W latach 70. XX wieku metoda ta trafiła do USA (dzięki nauczycielom takim jak S.N. Goenka czy założyciele Insight Meditation Society (IMS)).
- Została odarta z kontekstu birmańskiego nacjonalizmu i przedstawiona jako uniwersalna, świecka technika psychoterapeutyczna.
- Stała się fundamentem dla ruchu mindfulness (zob. Uważność).
Zobacz też: Uważność, Erik Braun, Modernizm buddyjski