Protestancki buddyzm – termin ukuty przez antropologa Gananatha Obeyesekere na określenie formy buddyzmu, która wykształciła się na Sri Lance (theravada) w XIX wieku jako reakcja na brytyjski kolonializm.
Choć ruch ten powstał jako opór wobec chrześcijańskich misjonarzy, paradoksalnie przejął on struktury, wartości i retorykę protestantyzmu, stając się fundamentem dla globalnego modernizmu buddyjskiego.
Kluczowe cechy (protestantyzacja)
Tekstocentryzm (sola scriptura)
Odrzucenie autorytetu lokalnej tradycji i ustnego przekazu na rzecz „powrotu do źródeł” (Kanonu Pali). Przekonanie, że „prawdziwy buddyzm” znajduje się w książkach, a nie w świątyniach.
Indywidualizm i świeckość
Przesunięcie środka ciężkości z mnichów na wykształconych świeckich. Każdy może (i powinien) czytać sutry i medytować samodzielnie, bez pośrednictwa kleru (luterska zasada „kapłaństwa wszystkich wierzących”).
Racjonalizm i demitologizacja
Oczyszczenie religii z „ludowych przesądów”, magii, kultu relikwii i bóstw, na rzecz „czystej etyki” i filozofii (demitologizacji).
Wiktoriańska moralność
Adaptacja zachodnich norm obyczajowych (np. w kwestii małżeństwa czy seksualności), które były obce tradycyjnej kulturze syngaleskiej.
Rola teozofii
Kluczowym impulsem dla tego ruchu było Towarzystwo Teozoficzne. Henry Steel Olcott (pierwszy Amerykanin, który formalnie przyjął buddyzm) stworzył Katechizm buddyjski (1881), który sformatował naukę Buddy na wzór chrześcijańskiego katechizmu. Olcott i Helena Blavatsky przekonali Lankijczyków, że ich religia jest zgodna z nowoczesną nauką, co dało początek nacjonalistycznemu odrodzeniu.
Dziedzictwo: vipassana i mindfulness
Współczesny ruch medytacji wglądu (vipassana), spopularyzowany przez S.N. Goenkę czy Insight Meditation Society (IMS), jest bezpośrednim dzieckiem protestanckiego buddyzmu. Idea, że świeccy mogą intensywnie medytować, by osiągnąć nirwanę w tym życiu, była rewolucyjną innowacją (zob. Ledi Sayadaw), nieznaną w tradycyjnej theravadzie przez większość jej historii.
Zobacz też: Anagārika Dharmapāla, Modernizm buddyjski, Ledi Sayadaw, David L. McMahan