Deinstytucjonalizacja – proces socjologiczny w obrębie modernizmu buddyjskiego, polegający na przeniesieniu autorytetu religijnego i centrum praktyki z tradycyjnych instytucji monastycznych (klasztorów, świątyń) na jednostki świeckie oraz nieformalne grupy medytacyjne.
Jest to bezpośrednia konsekwencja wpływów protestantyzmu (zob. Protestancki buddyzm) oraz nowoczesnego indywidualizmu, prowadząca do „prywatyzacji” religii.
Przejawy deinstytucjonalizacji
Upadek roli sanghi
W tradycyjnym buddyzmie mnisi (sangha) byli wyłącznymi kustoszami dharmy, a świeccy pełnili rolę wspierającą (zdobywanie zasługi poprzez datki).
- Zmiana: W modernizmie każdy może (i powinien) medytować. Rola mnicha jako pośrednika zostaje odrzucona. Nauczycielami stają się osoby świeckie, psychoterapeuci lub instruktorzy Mindfulness.
Buddyzm sypialniany (Nightstand Buddhists)
Termin ukuty przez Thomasa Tweeda na określenie sympatyków buddyzmu, którzy praktykują wyłącznie w domowym zaciszu, czerpiąc wiedzę z książek i aplikacji, bez żadnego związku ze wspólnotą.
- Religia staje się produktem do konsumpcji indywidualnej, oderwanym od kontekstu społecznego i etycznego zobowiązania wobec grupy.
Centrum medytacyjne a świątynia
Miejsce kultu (świątynia z ołtarzami, rytuałami, relikwiami) zostaje zastąpione przez centrum medytacyjne.
- Architektura staje się minimalistyczna, pozbawiona ikonografii („świecka pustka”).
- Celem wizyty jest warsztat, kurs lub retreat (odosobnienie) służący osobistej transformacji, a nie oddawanie czci czy uczestnictwo w świętach liturgicznych.
Krytyka procesu
Badacze tacy jak Ann Gleig zauważają, że deinstytucjonalizacja, choć demokratyczna, niesie ze sobą ryzyka:
- Brak kontroli jakości: Samozwańczy nauczyciele bez formalnego treningu i nadzoru linii przekazu.
- Utrata wsparcia społecznego: Atomizacja praktykujących, którzy w momentach kryzysu (zob. Trudne doświadczenia medytacyjne) pozostają sami.
Zobacz też: Modernizm buddyjski, Protestancki buddyzm, Thomas A. Tweed, Ann Gleig, Mindfulness