Perenializm (łac. Philosophia Perennis) – pogląd filozoficzny zakładający, że wszystkie wielkie tradycje religijne dzielą jedną, wspólną i uniwersalną prawdę mistyczną („jedna góra, wiele ścieżek”), a różnice doktrynalne, rytualne i kulturowe są jedynie drugorzędnymi „historycznymi opakowaniami”.
W badaniach nad buddyzmem jest to fundamentalne założenie modernizmu, promowane m.in. przez D.T. Suzukiego i Towarzystwo Teozoficzne.
Mechanizm działania
Perenializm opiera się na esencjalizmie (zob. Konstruktywizm a Esencjalizm). Zakłada istnienie „czystego doświadczenia” (ang. Pure Experience), które jest:
- Niezapośredniczone (bez języka i pojęć).
- Ponadkulturowe.
- Niewyrażalne (ineffable).
Według tej teorii, mistyk chrześcijański (np. Eckhart), suficki i mistrz zen doświadczają dokładnie tego samego, ale opisują to różnymi słowami.
Rola w modernizmie buddyjskim
Perenializm był kluczowym narzędziem dla wprowadzenia buddyzmu na Zachód:
- Legitymizacja: Pozwolił D.T. Suzukiemu przedstawić zen nie jako japońską sektę, ale jako „czystą esencję wszystkich religii”.
- Uniwersalizacja: Umożliwił oddzielenie medytacji od buddyjskiej kosmologii i etyki. Skoro liczy się tylko „uniwersalne doświadczenie”, to można je praktykować bez bycia buddystą (geneza buddyzmu świeckiego).
Krytyka konstruktywistyczna (Katz i Sharf)
Współczesna buddologia (reprezentowana m.in. przez Roberta Sharfa i Stevena Katza) odrzuca perenializm na rzecz kontekstualizmu.
Argument z braku „czystego doświadczenia”
Neuronauka i psychologia wskazują, że nie ma doświadczenia bez interpretacji. Mózg always przetwarza dane przez pryzmat posiadanych pojęć. Katolik widzi Chrystusa, a buddysta pustkę, ponieważ ich doświadczenia są konstruowane przez ich trening i oczekiwania.
Argument z odmienności celów
Perenializm ignoruje fakt, że religie mają różne cele ostateczne:
- Chrześcijaństwo: Zbawienie i relacja z osobą (Bogiem).
- Wczesny buddyzm: nirwana (wygaszenie, ustanie). Twierdzenie, że są to „te same stany”, jest aktem imperializmu kulturowego (zazwyczaj interpretującym buddyzm w kategoriach teistycznych lub psychologicznych).
Polityka doświadczenia
Robert Sharf in eseju The Rhetoric of Experience zauważa, że odwoływanie się do „niewyrażalnego doświadczenia” jest chwytem retorycznym, który uodparnia religię na krytykę racjonalną. Jeśli ktoś krytykuje mistrza, słyszy: „nie medytowałeś, więc nie zrozumiesz”.
Zobacz też: Konstruktywizm a Esencjalizm, Robert Sharf, Daisetz Teitaro Suzuki, Modernizm buddyjski, Satori