Współzależne powstawanie – fundamentalna doktryna buddyjska opisująca przyczynowość. Głosi, że wszystkie zjawiska powstają w zależności od przyczyn i warunków („To będąc, tamto jest; z powstania tego, tamto powstaje”).
Jest to termin, który przeszedł jedną z najbardziej radykalnych transformacji znaczeniowych w modernizmie buddyjskim.
Znaczenie tradycyjne: Łańcuch niewoli
W kanonicznych tekstach wczesnego buddyzmu (formuła 12 ogniw) współzależne powstawanie opisuje mechanizm powstawania cierpienia (dukkha).
- Jest to opis negatywny: Niewiedza prowadzi do formacji karmicznych, te do świadomości… aż do narodzin, starości i śmierci.
- Celem praktyki jest zerwanie tego łańcucha (odwrócenie procesu: „z ustaniem tego, tamto ustaje”), aby wygasić uwarunkowaną egzystencję i osiągnąć nirwanę (która jest nieuwarunkowana i niezależna).
Reinterpretacja modernistyczna: „Sieć życia”
We współczesnym buddyzmie zachodnim (szczególnie w ekobuddyzmie i u Thich Nhat Hanha) termin ten został zreinterpretowany jako radosna afirmacja wzajemnych powiązań.
- Interbeing (Współistnienie): Nowoczesna interpretacja głosząca, że „jesteśmy połączeni ze wszystkim” – z drzewami, chmurami, innymi ludźmi. Stanowi ona etyczny fundament dla ochrony środowiska i pacyfizmu.
- Źródła zmiany: David L. McMahan wskazuje, że ta wizja wynika z nałożenia na buddyzm zachodniego romantyzmu (jedność z naturą) oraz teorii systemów. Czerpie ona również inspirację z chińskiej szkoły hua-yen (metafora sieci Indry), ale ignoruje jej specyficzny, soteriologiczny kontekst.
- Skutek: Mechanizm, który Budda opisał, by pokazać, jak uciec z samsary, został użyty przez modernistów do celebrowania samsary jako „świętej sieci życia”.
Krytyka
Badacze wskazują, że współczesna interpretacja („wszyscy jesteśmy jednym”) często myli buddyjską ontologię (zależność przyczynową) z metafizycznym monizmem (wszystko jest jedną substancją), co bliższe jest hinduizmowi (brahman) lub New Age niż wczesnym naukom Buddy.
Zobacz też: David L. McMahan, Buddyzm a nauka, Karma, Brak Ja, Modernizm buddyjski