Karma – sanskryckie karman (dosł. „działanie”, „czyn”). W buddyzmie fundamentalne prawo moralnej przyczynowości, które napędza koło wcieleń (Samsara).
Tradycyjne rozumienie
W klasycznym buddyzmie azjatyckim karma jest obiektywnym prawem kosmicznym, a nie metaforą.
- Wymiar eschatologiczny: Karma decyduje o jakości przyszłego odrodzenia (niebo, człowiek, zwierzę, głodny duch, piekło).
- Intencja (cetanā): Kluczem jest intencja stojąca za czynem, a nie tylko jego skutek fizyczny.
- Nieuchronność: „Nawet w jaskiniach gór nie uciekniesz przed skutkami swoich czynów” (Dhammapada).
- Brak Boga-Sędziego: Karma działa automatycznie, jak prawo grawitacji, bez udziału boskiego arbitra.
Modernistyczna reinterpretacja
W procesie modernizacji, doktryna ta stała się problematyczna dla zachodniego umysłu (trudna do pogodzenia z nauką i poczuciem sprawiedliwości). Doprowadziło to do jej radykalnej transformacji:
Psychologizacja karmy
Moderniści i nauczyciele buddyzmu świeckiego (np. Stephen Batchelor) reinterpretują karmę jako nawyki umysłowe w tym życiu.
- Tradycyjnie: „Zabiłeś → odrodzisz się w piekle”.
- Nowocześnie: „Zabiłeś → będziesz żył z poczuciem winy i utrwalisz w sobie agresję”. Proces ten (Psychologizacja) usuwa z karmy element metafizyczny (odrodzenie), czyniąc ją akceptowalną dla ateistów.
Karma społeczna
Ruchy buddyzmu zaangażowanego (Socially Engaged Buddhism) próbują redefiniować karmę jako zjawisko systemowe (karma zbiorowa, strukturalna), aby walczyć z niesprawiedliwością społeczną, zamiast usprawiedliwiać ją „winami z przeszłości”.
Perspektywa krytyczna
- Legitymizacja hierarchii: Socjologowie (od Maxa Webera) wskazują, że tradycyjna karma pełniła funkcję „teodycei szczęścia i nieszczęścia”. Bogactwo i władza były dowodem na cnotę w poprzednim życiu, a ubóstwo czy kalectwo – karą za grzechy. Utrudniało to reformy społeczne i pomoc charytatywną.
- Indywidualizacja winy: W kontekście zachodnim (np. w McMindfulness) karma bywa redukowana do neoliberalnej ideologii „jesteś kowalem własnego losu”, co zdejmuje odpowiedzialność z systemu ekonomicznego.
- Demitologizacja: Próba przedstawienia karmy jako „prawa natury” (zgodnego z fizyką) jest formą demitologizacji, która ignoruje jej głęboko moralny i religijny charakter.
Zobacz też: Modernizm buddyjski, Psychologizacja, Buddyzm świecki, Samsara, McMindfulness, Zasługa, Reguła zakonna