Samsara – w buddyzmie (i hinduizmie) oznacza nieskończony cykl narodzin, śmierci i odradzania się, napędzany przez karmę. Jest to fundamentalny obraz egzystencji, którą charakteryzuje nietrwałość i cierpienie (dukkha).
Perspektywa tradycyjna: Więzienie
Wczesny buddyzm i theravada traktują samsarę jednoznacznie negatywnie – jako pułapkę lub „płonący dom”.
- Cel: Celem życia nie jest poprawa warunków w samsarze (np. bycie bogatym czy zdrowym), lecz ostateczna ucieczka z niej (zob. Nirwana).
- Metafora: Samsara jest opisywana jako „ocean łez” wylanych przez istoty w nieskończonych żywotach. Nie ma tu miejsca na romantyzm ani afirmację świata.
Zwrot mahajany: „Samsara jest Nirwaną”
W buddyzmie mahajana (szczególnie madhjamaka i zen) następuje radykalna zmiana perspektywy, oparta na filozofii pustki.
- Niedualność: Nagarjuna argumentował, że „nie ma najmniejszej różnicy między samsarą a nirwaną”. Oznacza to, że nirwana nie jest innym miejscem, lecz innym sposobem widzenia tej samej rzeczywistości.
- Konsekwencje: To podejście otworzyło drogę do zaangażowania w świat (ideał bodhisattwy), zamiast ascetycznej ucieczki do lasu.
Modernistyczna afirmacja
Modernizm buddyjski (zwłaszcza na Zachodzie) poszedł o krok dalej, przekształcając buddyzm w religię afirmacji świata.
- Odrzucenie reinkarnacji: Jeśli odrzucimy dosłowne odradzanie się (jak robi to Buddyzm świecki), samsara przestaje być „kosmicznym więzieniem”, a staje się metaforą psychologicznego stresu i neurozy (Psychologizacja).
- Świętość życia: Współczesny „Ekobuddyzm” czy „Buddyzm zaangażowany” traktuje świat (samsarę) jako „świętą sieć życia” (zob. Współzależne powstawanie), o którą należy dbać. Jest to całkowite odwrócenie pierwotnego impulsu do „wyjścia” z kołowrotu istnienia.
Zobacz też: Nirwana, Karma, Brak Ja, Modernizm buddyjski, Psychologizacja, Buddyzm świecki