Sanskr. उपाय, „zręczne/umiejętne środki” - kluczowa doktryna buddyzmu mahajany, według której nauki Buddy są dostosowane do zdolności słuchaczy i nie muszą wyrażać absolutnej prawdy. Wszystkie doktryny są „środkami” prowadzącymi do celu, nie celem samym w sobie.
Źródła
Koncepcja pojawia się już we wczesnych tekstach (przypowieść o tratwie), ale pełny rozwój następuje w mahajanistycznej Sutrze Lotosu, gdzie Budda objawia, że jego wcześniejsze nauki były jedynie przygotowaniem do „jednego wozu” (ekayāna).
Implikacje doktrynalne
Pluralizm wewnętrzny
Upāya wyjaśnia, dlaczego buddyzm zawiera pozornie sprzeczne nauki - wszystkie są „prawdziwe” jako środki, choć nie wszystkie wyrażają prawdę ostateczną.
Hierarchia prawd
- Prawda konwencjonalna (saṃvṛti-satya) - nauki dostosowane do poziomu słuchacza
- Prawda ostateczna (paramārtha-satya) - niewyrażalna, poza słowami
„Pobożne kłamstwo”?
Upāya może być interpretowana jako sankcja dla świadomego wprowadzania w błąd „dla dobra” słuchacza. W Sutrze Lotosu Budda sam przyznaje, że jego historyczna biografia była „fortykiem”.
Pytanie o oszustwo
Czy Budda, używając upāya, był „oszustem”? Zależy od perspektywy:
- Wewnątrzbuddyjska: nie, bo intencją było dobro istot
- Zewnętrzna: można argumentować, że świadome mówienie nieprawdy to oszustwo niezależnie od intencji
→ Zobacz: Czy Budda był oszustem?
Bibliografia
- Skilful Means - fundamentalne studium koncepcji
- The Lotus Sūtra - główne źródło doktryny