Zen – nurt buddyzmu mahajany powstały w Chinach (jako chan), a następnie rozprzestrzeniony w Korei (sŏn), Japonii (zen) i Wietnamie (thien). Charakteryzuje się naciskiem na bezpośredni wgląd w naturę umysłu, marginalizacją studiów tekstowych na rzecz medytacji oraz unikalną relacją uczeń-mistrz.
Zen nie jest monolitem, lecz dynamiczną tradycją, która przyjmowała różne formy w zależności od kontekstu politycznego:
- Japonia (zen): przeszedł najsilniejszą estetyzację i instytucjonalizację, stając się fundamentem japońskiej tożsamości narodowej.
Zen jako konstrukt modernizmu
Obecny zachodni obraz zen został ukształtowany przez procesy modernizacyjne w XIX i XX wieku:
- Esencjalizm: Daisetz Teitaro Suzuki promował zen jako ponadreligijną „esencję Wschodu”, którą można oddzielić od buddyjskich rytuałów i nakazów etycznych.
- Zen zachodni: To, co na Zachodzie rozumiemy pod hasłem „zen”, jest często hybrydą japońskiego romantyzmu, psychologii głębi i amerykańskiego indywidualizmu.
- Krytyka „czystego zenu”: Badacze tacy jak Robert Sharf i Bernard Faure demaskują zen jako tradycję, która historycznie była głęboko uwikłana w rytuały pogrzebowe, kult relikwii i politykę państwową, co moderniści systematycznie pomijają.
Kluczowe pojęcia i postacie
- Terminy: Zazen, Koan, Oświecenie (Satori).
- Krytyka: Zen na wojnie, Modernizm buddyjski.
- Nauczyciele: Shaku Sōen (Soyen Shaku), Daisetz Teitaro Suzuki, Kusan Suryŏn.
Zobacz też: Buddyzm japoński, Buddyzm koreański, Robert Sharf, Zen na wojnie, Modernizm buddyjski